پرهيزگارى ، چنان‌كه اندكى پيش ديديم ، بلكه به مناسبت قناعت : « وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا » « 1 » ، و به مناسبت عفّت و پاكدامنى : « وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ » « 2 » ، و بخشندگى و انفاق : « وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً » « 3 » ، و نرمش صدا و ظرافت رفتار : « وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ » « 4 » . و تا اين اندازه در همانندى ( مكتب قرآن و اخلاق ارسطويى ) روشن است . و اينك ما در برابر نخستين تفاوت با ايشان قرار داريم ؛ در كتاب مقدّس اسلام ، عبارت عامّى كه فضيلت را با عمل متوازن - آن‌طورى كه در مكتب ارسطو وجود دارد - سراغ نداريم ، آنجا كه ارسطو مىگويد : « در اين صورت فضيلت همان نوعى از توسّط و ميانه‌روى است ، چون هدف مورد نظر آن نوعى از توازن ميان دو طرف ( زياده و نقصان ) است ، بنابراين زياده و نقصان نمودى از رذيلت است ، درحالىكه حدّ وسط ميانهء طبيعى فضيلت را جلوه‌گر مىسازد . » « 5 » آيا اين تعريف كامل است ؟ . . . آيا اين تعريف دقيقى است ؟ آيا براساس استقراء كامل است ؟ وانگهى ؛ ما پيش از هر مطلبى اين سؤال را داريم : آيا همهء اصول اخلاقى با اين تفاوت كمّى ، در زياده و نقصان و برابرى سازگار است ؟ ( يعنى اين ملاك كه ارسطو براى تعريف فضيلت اخلاقى بيان مىكند ، در همه جا قابل صدق است ) . البتّه ما خودمان را در برابر راستگويى كه آن را احيانا يك استثنا از قاعده مىداند ، متوقّف نمىكنيم ، چون ما مايليم كه شخص صادق را چنين تعريف كنيم كه او حقيقت كامل را مىگويد : بنابراين ؛ نقصان صدق و راستگويى در اين تجسّم مىيابد ، كه به دنبال همين مقياس برويم و يا

--> ( 1 ) - اعراف ( 7 ) آيه 31 : بخوريد و بنوشيد ، ولى اسراف نكنيد . ( 2 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 5 و 6 : و آنها كه دامان خود را ( از آلوده شدن به بىعفّتى ) حفظ مىكنند ، و تنها با همسران خود ( آميزش ) دارند . ( 3 ) - فرقان ( 25 ) آيه 67 : و آنها كسانى هستند كه به هنگام انفاق نه اسراف مىكنند و نه سخت‌گيرى ، بلكه در ميان اين دو حدّ اعتدال را رعايت مىكنند . ( 4 ) - لقمان ( 31 ) آيهء 19 : در راه رفتن اعتدال را رعايت كن و از صداى خود بكاه ! ( 5 ) - ر ك : Aristote , ethique , livre II , ch . VI .